Historia  Architektura  Wyposażenie  Ołtarze  Stolarka  Malarstwo  Rzeźba  Tkaniny

Usytuowany w płd. wsch. części miasta kościół pw Świętej Trójcy w Chełmży. jeden 2 dwóch istniejących w tym mieście jest obecnie najstarszym»zachowanym obiektem ceglanym na terenie Ziemi Chełmińskiej. Jego budowę rozpoczęto dekretem pierwszego biskupa chełmińskiego dominikanina Heidenryka z dnia 22 lipca 1251 roku jako katedry utworzonej w 1243 roku Diecezji Chełmińskiej. Jej budowa w swej zasadniczej bryle architektonicznej trwała do połowy XIV wieku. Zniszczona znacznie w 1422 roku przez wojska polsko -litewskie pod wodzą króla Władysława Jagiełły, w następnych latach z trudem odbudowywana aż do posadowienia w 1692 roku przez luteran toruńskich barokowych hełmów na płn. wieży fasady»zwanej odtąd "wieżą Opalińskiego". W międzyczasie odbyło się w katedrze kilka synodów diecezjalnych.

Trudna sytuacja kraju i kapituły, na której spoczął ciężar utrzymania wojsk napoleońskich podczas ich marszu na Moskwę w pierwszych latach XIX wieku zapoczątkowała zarazem schyłek znaczenia tego kościoła biskupiego, ostatecznie sfinalizowany przeniesieniem stolicy biskupiej w 1824 roku z Chełmży do Pelplina, w wyniku bulli pp Piusa VII z dnia 16 lipca 1821 roku, mocą której dotychczasowy obszar Diecezji Chełmińskiej powiększył się prawie trzykrotnie. Dotychczasowa, pierwsza katedra biskupów chełmińskich spadła do rangi zwykłego kościoła parafialnego. Kościół ten»szczęśliwie ocalony podczas obu wojen światowych, zosta ł poważnie zniszczony w wyniku wyładowań atmosferycznych dnia 2 sierpnia 1950 roku. Powstały pożar zniszczył nie tylko wieże, dachy i część sklepień, ale również znaczną część zabytkowego wyposażenia wnętrza. Z trudem odbudowywany wysiłkiem parafii, w najgorszych latach panowania systemu totalitarnego, otworzył szczęśliwie swe podwoje na Boże Narodzenie 1955 roku. Wielkim wyróżnieniem dla tej zabytkowej świątyni było podniesienie jej w dniu 12 kwietnia 1960 roku przez pp Jana XXIII do godności kolegiaty oraz utworzenie przy niej kapituły kolegiackiej. Zakończeniem wieloletniej odbudowy było posadowienie zrekonstruowanych w 1971 roku hełmów o formach barokowych»wieńczących wieże. W dniu 26 lutego pp. Jan Paweł II nadał tej kolegiacie tytuł Bazyliki Mniejszej. W związku z nowym podziałem administracyjnym Kościoła w Polsce, w wyniku. którego z części terytorialnej dotychczasowej Diecezji Chełmińskiej została utworzona Diecezja Toruńska, dawna katedra chełmżyńska dekretem Stolicy Apostolskiej z dnia 10 marca 1994 roku podniesiona została do tytułu Konkatedry.

Bryłę architektoniczną orientowanego kościoła komponują wydzielone, prostokątne prezbiterium z okazałym szczytem schodkowym wzbogaconym sterczynami wieńczącymi elewację wschodnią, słabo zaakcentowany transept z przylegającymi do naroży dwiema wieżyczkami oraz trójnawowy korpus przykryty trzema dwuspadowymi dachami ceramicznymi, zamknięty po stronie zachodniej dwuwieżową fasadą. Część międzywieżową tej fasady, przykrytą dachem pulpitowym wieńczy ceglany szczyt o wklęsło - wypukłej linii z półkoliście zwieńczonymi otworami przelotowymi w ścianie. Dwie wschodnie wieżyczki oraz monumentalną wieżę płn. przy fasadzie przykrywają kryte blachą hełmy o formach barokowych, natomiast wieżę płd. fasady, niesłusznie nazywaną "niedokończoną" przykrywa ceramiczny dach namiotowy. Mury zewnętrzne kościoła wspierają uskokowe skarpy. Ponadto od strony płd. przylega do prezbiterium barokowa zakrystia z kapitularzem na piętrze, a do płn. nawy i fasady dwie neogotyckie kruchty, wszystkie kryte ceramicznymi dachami pulpitowymi.

Wnętrze tego obiektu oświetlają ostrołucznie zwieńczone wysokie wykroje okienne. Przykrywające to wnętrze gwiaździste sklepienia żebrowe, z których sklepienie z tzw. żebrem przewodnim w prezbiterium zaliczane jest do najstarszych w Europie, wspiera ją się na wielobocznych filarach międzynawowych i ścianach obwodowych.

Utrzymane w surowej cegle prezbiterium oraz pokryte tynkiem obwodowe ściany bocznych naw i części wieżowej wzbogaca kamienna i ceramiczna rzeźba architektoniczna w postaci zworników sklepiennych, kielichowych kapiteli i gzymsów, na których wspierają się pachy sklepienne ze spływającymi profilowanymi żebrami ceglanymi, jak również dwa ceramiczne kapitele w formie głów ludzkich przy chórze muzycznym oraz trój - i cztero - listne maswerki okienne z końca XIX wieku, z jednym zachowanym maswerkiem pierwotnym w zamurowanym oknie w ścianie wsch. Prezbiterium.

W obu ramionach transeptu mieszczą się kaplice (po stronie płn. Św. Krzyża .( pierwotnie Najśw. Sakramentu) i po stronie płd. błog. Juty (pierwotnie Najśw. Maryi Panny).
Od strony płd. przylegało do katedry wydzielone elaustrum jako teren wydzielony dla kapituły katedralnej prowadzącej wspólny tryb życia oparty na regule św. Augustyna. Począwszy od 1263 roku aż do II pokoju toruńskiego kapituła ta składała się z członków zakonu krzyżackiego.

Istniejące w katedrze wyposażenie pochodzi z różnego czasu i reprezentuje róże epoki stylowe, począwszy od gotyku aż po czasy współczesne.

Ołtarze.

Obecnie katedra posiada łącznie 11 ołtarzy, tj. 8 drewnianych i 3 kamienne. Najokazalszy spośród nich jest barokowy ołtarz główny pw. Św. Trójcy według projektu G. B. Gisleni'ego i ufundowany ok. l650 roku przez biskupa Andrzeja Leszczyńskiego.
Dwa ołtarze w nawach bocznych o formach manierystycznych z późniejszymi uzupełnieniami rokokowych ornamentów tj. św. Franciszka i św. Huberta są datowane na początek XVII wieku.
Ustawione przy wolno stojących filarach międzynawowych barokowe ołtarze :M.B. Różańcowej, św. Jana Chrzciciela, św. Anny i NMP zostały ufundowane przez kapitułę katedralną w 1777 roku.
Stojący w płn. nawie rokokowy ołtarz patronalny bractwa szewskiego pw. MB Bolesnej z ok. l760 roku pochodzi z dawnego kościoła parafialnego św. Mikołaja.
Osobną grupą ze względu na materiały stanowią trzy ołtarze kamienne wykonane z różnobarwnego marmuru z zastosowaniem alabastru i stiuku. Najwspanialszy spośród nich ołtarz Krzyża Świętego ufundowany przez biskupa Andrzeja Stanisława Załuskiego, dzieło włoskiego architekta G. B. Cocchi'ego z 1744 roku mieści się w dawnej kaplicy Najśw. Sakramentu w płn. ramieniu transeptu. Umieszczone w nim alabastrowe płaskorzeźby oraz antependium pochodzą z wcześniejszego ołtarza Najśw. Sakramentu z pocz. XVII wieku, ufundowanego przez biskupa Wawrzyńca Gembickiego.
Z fundacją biskupa Andrzeja Stanisława Załuskiego wiąże się również ołtarz marmurowy z połowy XVIII wieku, poświęcony czci błog. Juty t usytuowany w kaplicy jej imienia w płd. ramieniu transeptu.
Najmniejszy spośród wszystkich boczny ołtarz śś Piotra i Pawła»wykonany z czarnego marmuru, z połowy XVIII wieka i ustawiony jest na tle zamurowanego portalu w płd. Nawie.

Stolarka.

Obok drewnianych ołtarzy w grupie tej należy wymienić gotyckie stalle kanonickie zbudowane w 1519 roku z fundacji biskupa Jana Konopackiego, z późniejszymi przeróbkami w stylu renesansowym, usytuowane obecnie w prezbiterium i w bocznych kaplicach oraz trzy siedzeniowe stalle w płd. nawie z przełomu XVII i XVIII wieku.

• Ambona renesansowa z 1604 roku z rzeźbami Chrystusa, ewangelistów (3) i świętych w koszu i na balustradzie została ufundowana przez biskupa Wawrzyńca Gembickiego.
• Chrzcielnica rokokowa z XVIII wieku jest usytuowana w kaplicy bł. Juty.
• Organy z 1968 roku, stopniowo uzupełniane, posiadają trakturę pneumatyczną i wiatrownice pneumatyczno - stożkowe oraz docelowo 51-rejestrowy zespół dźwięku rozdzielony na 5 klawiatury ręczne i nożną.

Malarstwo.

• Ścienne. Pierwotnie wnętrze katedry było bogato polichromowane. Wysklepki sklepień wypełniała gotycka polichromia z 2 połowy XIV wieku, pod koniec XIX wieku. przemalowana»z przedstawieniem po nadnaturalne j wielkości postaci proroków i świętych, zniszczona w wyniku pożaru w 1950 roku»Jedynymi oryginalnym reliktem średniowiecznej polichromii jest jej fragment zachowany na pierwszym od strony wejścia po lewej stronie filarze międzynawowym z przedstawieniem Chrystusa przywiązanego do słupa.
• Sztalugowe, reprezentowane jest przez obrazy świętych Pańskich, umieszczone w ołtarzach»z których najwspanialsze 4o "Zdjęcie z krzyża" w bocznym ołtarzu i wzorowane na analogicznych przedstawieniach P. P. Rubensa oraz zespół barokowych obrazów zawieszonych na ścianach między oknami bocznych naw z przedstawieniami tajemnic różańcowych: radosne i bolesnej. Centralny obraz w ołtarzu błog. Juty przypisywany jest Szymonowi Czechowiczowi.
• Witraże, wykonywane sukcesywnie w 2. połowie XX wieku, przedstawiają świętych Pańskich i symbole Ewangelistów.

Rzeźba .

• Kamienna. Unikatową wartość posiadają trzy siedziska gotyckie z 2 połowy XIII wieku, dla celebransa i asysty, wmurowane w płd. ścianę prezbiterium.
• Barokowy portal do zakrystii w płd. ścianie prezbiterium, flankowany 2 kolumnami doryckimi, fundacji biskupa Ignacego Baiera, pochodzi z połowy XVIII wieku.
• Dwa płaskorzeźbione nadproża wykonane ze sztucznego kamienia w obu portalach neogotyckiej kruchty zachodniej z początku XX wieku, przedstawiają Ukrzyżowanie i Zmartwychwstanie Chrystusa.
• Drewniana, występuje w formie ornamentalnej i figuralnej, stanowiąc część wystroju plastycznego ołtarzy i ambony, natomiast jako samodzielna, wolno stojąca reprezentowana jest przez takie dzieła jak: dwa gotyckie zespoły Ukrzyżowania z pocz. XV i XVI wieku, wolno stojącą rzeźbę Chrystusa dźwigającego krzyż z końca XVI wieku, gotycką grupę złożenia do grobu z przełomu XV i XVI wieku w bocznym ołtarzu oraz 2 płaskorzeźbione antependia z narzędziami Męki Pańskiej z pocz. XVII wieku i Chrystusa dźwigającego krzyż oraz rokokowe rzeźby biskupów: św. Stanisława ze Szczepanowa i Wojciecha Leskiego z połowy XVIII wieku.
• Sepulkralna. Reprezentowana jest przez wykonane w różnych materiałach płyty nagrobne, pomniki oraz epitafia. Kute w kamieniu płyty nagrobne, częściowo przysłonięte ławkami oraz wmontowane w ściany, pochodzą z czasów średniowiecza i odrodzenia i posiadają słabo czytelne napisy i zarysy osób .Pocięta na fragmenty gotycka płyta wielkiego mistrza krzyżackiego Zygfryda von Feuchtvangen (+ 1311) wykorzystana została jako stopnie prowadzące do kaplicy błog. Juty.
• Umieszczony w prezbiterium renesansowy pomnik nagrobny biskupa Piotra Kostki z końca XVI wieku, wykonany w różnobarwnym marmurze i stiuku należy do najwspanialszych tego typu monumentów na całym płn. obszarze Polski.
• Epitafia pochodzące od renesansu aż do czasów współczesnych, wykonane z różnych gatunków marmuru i w drewnie, rozwieszone na ścianach prezbiterium i naw oraz pod chórem, z których najwspanialsze w prezbiterium biskupa Kazimierza Opalińskiego i Adama Kosa, poświęcone są pamięci biskupów i członków kapituły katedralnej oraz jedno osobie świeckiej - Krzysztofowi Bąkowskiemu podkomorzemu pomorskiemu.

Tkaniny.

W zespole szat liturgicznych na uwagę zasługuje tzw. "kapa Sobieskiego" według legendy, jako czaprak konia wezyra tureckiego Kara Mustafy zdobyty przez króla Jana III Sobieskiego podczas odsieczy wiedeńskiej, ofiarowany katedrze i przerobiony na kapę.

Chełmżyńską katedrę zwiedzało szereg wybitnych osobistości w tym głów koronowanych, jak np. królowie: Zygmunt August, Zygmunt III Waza z późniejszym królem Władysławem, którzy przybywali tu do znajdującego się w przeszłości (do czasów potopu szwedzkiego) grobu błog. Juty.

W dniu 14 września 1966 r. odbyły się w katedrze uroczystości millenijne chrztu Polski z udziałem episkopatu pod przewodnictwem Prymasa kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Od 1869 roku czynny jest nieprzerwanie najstarszy w Polsce chór mieszany ^Św. Cecylia".